ΚΙΛΚΙΣ

Τουρκοκρατία

Σύμφωνα με την οθωμανική απογραφή του 1530, το Κιλκίς είχε 195 χριστιανικά νοικοκυριά . Κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το Κιλκίς αναφέρεται πάλι τον 17ο αιώνα ως σημαντικό αγροτοεμπορικό Κέντρο. Το Κιλκίς αναφέρεται με το όνομα Κιλκίσι σε εκκλησιαστικό κώδικα του 1732. Στα μέσα του 18ου αιώνα η πρωτεύουσα του καζά Αβρέτ Χισάρ (Γυναικοκάστρου) μεταφέρεται από το Γυναικόκαστρο στο Κιλκίς. Στα τέλη του 18ου αιώνα, το Κιλκίς αποτελούσε τσιφλίκι του Γιουσούφ Μουχλίς πασά, γιου του Ισμαήλ μπέη από τις Σέρρες. Οι Κιλκισιώτες συμμετείχαν στην Επανάσταση του 1821 με αποτέλεσμα να δεχτούν τα Οθωμανικά αντίποινα μετά την καταστολή των εξεγέρσεων στη Μακεδονία. Έτσι το Κιλκίς καταστράφηκε σχεδόν ολοσχαιρώς και πολλοί κάτοικοι αναγκάστηκαν να το εγκαταλείψουν. Από τότε ο Ελληνισμός της πόλης συρρικνώθηκε ανεπανόρθωτα, καθώς άρχισαν να εγκαθίστανται Βούλγαροι αγροτοεργάτες προκειμένου να καλύψουν το κενό στα τσιφλίκια. Το 1884 το Κιλκίς αριθμούσε γύρω στους 800 κατοίκους. Η πλειοψηφία των χριστιανών κατοίκων της πόλης ήταν Έλληνες, όπως μας πληροφορεί ο Βρετανός πρόξενος Θεσσαλονίκης Τσαρλς Μπλαντ (Charles Blunt) σε απόρρητη έκθεσή του προς την Βρετανική πρεσβεία Κωνσταντινουπόλεως, στις 15 Μαρτίου του 1885. Στο Κιλκίς αναφέρονται μετά το 1850 δύο Ελληνικές εκκλησίες, της Παναγίας του Κιλκίς, στους πρόποδες του λόφου του Αγίου Γεωργίου και ο Άγιος Γεώργιος (που αργότερα καταλήφθηκε προσωρινά από τους Ουνίτες), καθώς και ένα Ελληνικό σχολείο. Η εκκλησία της Παναγίας (χρονολογείται ήδη από τον 5ο αιώνα, καθώς ήταν το καθολικό της μονής) καταστράφηκε από ουνίτες και εξαρχικούς το 1886, κατά τη διάρκεια των εθνικών ανταγωνισμών. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου χτίστηκε το 1830 πάνω σε ερείπια Βυζαντινού ναού], και αγιογραφήθηκε από το Γεώργιο από τη Χαλάστρα και τον Εμμανουήλ από τα Γιαννιτσά.

Έως το 1890, το Κιλκίς ήταν μία μικρή κωμόπολη με πληθυσμό που δεν ξεπερνούσε τους 2.500 και αποτελούνταν από Έλληνες, Τούρκους και Βούλγαρους. Τις δύο επόμενες δεκαετίες, λόγω της έκρυθμης κατάστασης εξαιτίας των εθνοτικών συγκρούσεων, αυξήθηκε ραγδαία ο πληθυσμός με συνεχή ροή Βουλγάρων από την ύπαιθρο και σταδιακή αποχώρηση των Ελλήνων, φτάνοντας έτσι τις 10.000 περίπου, στις αρχές του 20ού αιώνα. Όταν οι Βουλγαρουνίτες του Κιλκίς προσχώρησαν στη Βουλγαρική Εξαρχία, η κατάσταση για τους Έλληνες υπήρξε τραγική, καθώς δέχονταν κάθε είδους τρομοκρατία και βία, προκειμένου να μεταστραφούν προς την Εξαρχία. Πολλές οικογένειες προσήλθαν στην εξαρχία και έκτοτε εκβουλγαρίστηκαν, όπως η οικογένεια του μετέπειτα Βούλγαρου ποιητή Χρίστο Σμύρνενσκι (Ισμιρλή) από τη Σμύρνη. Αποτέλεσμα των πιέσεων αυτών, ήταν να εκλείψει η Ελληνική κοινότητα για μερικά χρόνια στο μεταίχμιο των δύο αιώνων. Το Μάρτιο του 1900 όμως ορισμένες οικογένειες ζήτησαν την επιστροφή τους στο Πατριαρχείο. Απαίτησαν μάλιστα την επίσκεψη του μητροπολίτη Πολυανής Παρθένιου στην πόλη. Έτσι, ο Παρθένιος, επισκέφτηκε την πόλη για 4 ημέρες και οργανώθηκε και πάλι η Ελληνική κοινότητα. Η Αθηναϊκή εφημερίδα Εμπρός, έγραφε στις 21 Μαρτίου του 1900:

"Εις το περίφημο αυτό Κιλκίσιον, 42 οικογένειαι υπέβαλον αιτήσεις προς τον Επίσκοπον Πολυανής κ. Παρθένιον, δι' ων δηλούσι την απόφασίν των να επανέλθωσιν εις την Ορθοδοξίαν, προσκαλούσι δε την Α. Πανιερότητα εις την πόλιν των."[12]

Στην διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, η πόλη του Κιλκίς υπήρξε άντρο Βουλγάρων κομιτατζήδων και ο Ελληνισμός της πόλης βρέθηκε σε δεινή θέση. Παρόλα αυτά, οι Κιλκισιώτες οργανώθηκαν κατά του βουλγαρικού κινδύνου. Αυτοί που ηγήθηκαν της Ελληνικής Άμυνας κατά της βουλγαρικής τρομοκρατίας και της οθωμανικής αυθαιρεσίας ήταν οι Κιλκισιώτες Γεώργιος Σαμαράς, Ιωάννης Δοϊρανλής και Πέτρος Κουκίδης με τα ένοπλα σώματά τους, καθώς και οι Κιλκισιώτισσες Ευαγγελία Τραϊανού Τζούκου και Αικατερίνη Σταμπουλή με τις οργανωτικές τους προσπάθειες στον τομέα της Ελληνικής εκπαίδευσης και της περίθαλψης τραυματιών Μακεδονομάχων [13]. Επίσης, σημαντική ήταν η προσφορά της οικογένειας Χατζηαποστόλου. Η οικογένεια Χατζηαποστόλου διατηρούσε μεγάλο κτήμα στο Μεταλλικό, του οποίου τη σοδειά διέθετε για τη χρηματοδότηση του αγώνα. Το κτήμα αποτέλεσε και καταφύγιο των Μακεδονομάχων στην περιοχή[14]. Τελικά, η άλλοτε ακμαία Ελληνική κοινότητα του Κιλκίς συρρικνώθηκε λίγο πριν την απελευθέρωση στις 30 ηρωικές οικογένειες που αποτέλεσαν τη μαγιά για την ιστορική συνέχεια της πόλης.

Το Κιλκίς καταλήφθηκε από τους Βούλγαρους κατά τον Α' Βαλκανικό Πόλεμο του 1912.